THÚ THƯỞNG THỨC NHẠC ĐÀN CỦA NGƯỜI XƯA QUA TRUYỆN KIỀU

 

Đặng Hữu Phúc

Âm nhạc, theo sự hiểu của đại đa số quần chúng Việt nam hiện nay, chỉ có nghĩa là ca khúc. Và nhạc sỹ, cũng là những người viết ca khúc. Người chỉ viết khí nhạc mà không viết ca khúc thì ở ta cũng chả ai biết là nhạc sĩ, nghệ sĩ biểu diễn nhạc đàn dù tài giỏi như Đặng Thái Sơn cũng không thể có những fan hâm mộ khắp đất nước như các “Sao” hát ca khúc quần chúng, ca khúc thị trường. Ngày nay, nghe nhạc gần như đồng nghĩa với nghe ca khúc.

Vậy người xưa, nhất là các bậc tài tử văn nhân (tương tự như tầng lớp tri thức ngày nay) khi nghe nhạc, họ nghe nhạc đàn, hay nghe hát nhiều hơn? để trả lời câu hỏi này tôi muốn chia sẻ với các bạn một vài suy nghĩ về ‘Thú thưởng thức nhạc đàn của người xưa qua Truyện Kiều” Tác phẩm văn học cổ điển đỉnh cao của Việt nam. Ôn cố, tri tân.

Âm nhạc có vị trí đặc biệt nổi bật trong truyện Kiều của Nguyễn Du, (trong Kim Vân Kiều của Thanh Tâm Tài Nhân, tài làm thơ của Kiều được nhấn mạnh hơn tài nhạc của nàng) nàng Kiều đa tài, đủ cả  Cầm, Kỳ, Thi, Hoạ, Nhưng nổi bật nhất vẫn là tài đàn (“Rằng nghe nổi tiếng cầm đài”). Cái tài này như một thứ định mệnh, gắn chặt vào mỗi bước thăng trầm của cuộc đời nàng, đến nỗi Kiều còn tự nhủ rằng tiếng đàn là nguyên nhân của sự đoạn trường của mình:

“Nàng rằng vì chút nghề chơi

Đoạn trường tiếng ấy hại người bấy lâu”.

Nguyễn Du (1766–1820)

Ai đã đọc truyện Kiều, đều thấy rằng: âm nhạc trong truyện Kiều, nghĩa là nhạc đàn, là khí nhạc. Vậy sao lại là khí nhạc chứ không phải là thanh nhạc (hát). Và thanh nhạc và khí nhạc khác nhau ở chỗ nào? Và người Á Đông xưa nay đã biết thưởng thức khí nhạc rồi hay sao?

Thanh nhạc là nhạc hát bằng giọng người, nếu ta coi giọng người như một “nhạc cụ” đặc biệt thì ta thấy rõ những giới hạn thể hiện của nó về âm vực, về tốc độ diễn tấu, giới hạn về âm sắc. Người ta thường nói: khi lời nói bất lực thì âm nhạc vang lên, điểm cuối cùng của lời nói, là điểm bắt đầu của âm nhạc (tất nhiên âm nhạc ở đây là khí nhạc). Vậy mà thanh nhạc lại thường lệ thuộc vào lời ca, vào văn học. Chính vì sự giới hạn này. Các nhạc cụ được ra đời để tiếp tục phát triển vượt biên cái mà giọng hát con người không thể làm được, và người ta đã sáng tạo ra nhạc đàn (khí nhạc).

Ngay trong nghệ thuật thanh nhạc cũng có nhiều thể loại chuyên nghiệp khó viết, khó diễn, khó thưởng thức nếu không có kiến thức tương đối về âm nhạc như Opera, Hợp xướng, A cappella, Thanh xướng kịch vv… Trong bài viết này, chủ yếu tôi nói tới thể loại đơn giản, phổ cập nhất của thanh nhạc hiện nay ở Việt Nam là ca khúc quần chúng (có người gọi là Ca khúc phổ thông), là sự kết hợp của ngôn từ và giai điệu nhạc. Nếu tách riêng phần lời ca, thì nó chỉ là Ca từ, chứ chưa thể là thơ (có những bài thơ được phổ nhạc, thì thường bài thơ đã bị người phổ thêm thắt sửa chữa, cắt cúp cho nó đến lúc không còn là thơ “xịn” nữa, để cho phù hợp với câu nhạc). Còn nếu tách riêng phần giai điệu, thì nó cũng đơn giản, chưa được gọi là nhạc thuần tuý,  tấu lên không diễn tả được gì nhiều, và ta vẫn thường gọi là nhạc bỏ lời. Chưa kể việc hầu hết nhạc sĩ của ta chỉ viết có mỗi dòng giai điệu, không có khả năng viết phần đệm, dù là đơn giản, cho chính ca khúc của mình. Đó là bằng chứng sự thiếu chuyên nghiệp của âm nhạc Việt Nam hiện nay.

Tóm lại, ca khúc quần chúng là thể loại nghệ thuật: thơ chưa hẳn là thơ mà nhạc cũng chưa hẳn là nhạc (Á thơ, Á nhạc). Nhưng vì dễ viết, dễ diễn, dễ hiểu, dễ tuyên truyền, nên sáng tác và hát ca khúc là điều hết sức phổ biến, nhất là ở Việt Nam hiện nay.

Lý giải về việc đông đảo công chúng VN chỉ biết thưởng thức Ca khúc quần chúng, một nhà nghiên cứu âm nhạc viết: “So với nền văn chương Việt Nam, phẩm chất của nền âm nhạc Việt Nam rất thấp. Lý do hiển nhiên là vì từ người viết văn đến độc giả, không nhiều thì ít, ai cũng được học văn chương từ bậc tiểu học trở lên, cho nên chúng ta có những người viết và người đọc có trình độ. Còn phần giáo dục âm nhạc thì quả là một sa mạc khủng khiếp. Muốn thưởng thức thơ thì ít nhất phải biết đọc chữ, muốn thưởng thức nhạc thì ít nhất phải biết đọc nhạc. Nếu người không biết đọc chữ, chỉ có thể thưởng thức bằng cách nghe thơ vè bình dân, thì người không biết đọc nhạc cũng chỉ có thể nghe ca khúc phổ thông là cùng”(trích bài “Nhìn lại nền âm nhạc Việt Nam trong thế kỷ 20”- Hoàng Ngọc Tuấn).

Vậy cái thú thưởng thức khí nhạc nay đã bị thu hẹp dần dần ở Việt Nam, kể cả trong tầng lớp tri thức, là một bước tiến hay là một bước lùi dài của thẩm mỹ âm nhạc?

Ngưòi Á Đông xưa cho rằng, chơi đàn, nghe đàn (Cầm), là thú vui đệ nhất trong bốn thú vui của các tài tử văn nhân. Cổ ngữ có câu: “Cầm, kỳ, thi, hoạ” chứ không phải là “Ca, kỳ, thi, hoạ”. Tức là nghe đàn, chứ không phải là nghe hát.

***

Để hiểu thêm âm nhạc trong truyện Kiều, chúng ta thử tìm hiểu xem Kiều chơi đàn gì? để xác định điều này, hàng trăm năm nay, người Việt Nam ta đã tốn bao nhiêu giấy mực.

Thuý Kiều (Minh hoạ Vũ Huyên)

Trong nguyên tác của Thanh Tâm Tài Nhân (theo bản dịch Kim Vân Kiều của Tô Nam – Nguyễn Đình Diệm. NXB Hải Phòng 1999)  thì Kiều  chỉ chơi duy nhất một loại đàn, đó là Hồ cầm.

Câu thơ đầu tiên nói về tài đàn của Thuý Kiều, Nguyễn Du viết: “Nghề riêng ăn đứt Hồ Cầm một chương”.

Vậy thì tại sao sau đó Nguyễn Du lại có hai câu thơ: “Hiên sau treo sẵn Cầm Trăng”  và “Ép cung Cầm Nguyệt, thử bài quạt thơ”). Liệu có phải Kiều của Nguyễn Du chơi 2 thứ đàn là: Hồ cầm và Cầm Nguyệt  không? Hay 2 thứ đàn đó chỉ là một loại đàn có nhiều tên gọi khác nhau ?

Theo tôi, đây đơn giản là một nhầm lẫn của Nguyễn Du. Vì chỉ trừ có Thượng Đế, còn con người ta ai cũng có thể có chút nhầm lẫn, dù cho người đó là một thiên tài. Tuy vậy theo tôi đây là một nhầm lẫn đáng yêu vì nó đã tạo ra vấn đề cho các nhà lí luận có cái cớ để mà tranh luận, mà suy luận, mà khẳng định, mà bác bỏ lẫn nhau vv…

Tuy vậy ta có thể khẳng định: Kiều chơi một loại đàn có 4 dây, thuộc loại nhạc cụ gẩy trực tiếp bằng đầu ngón tay “So dần dây Vũ dây Văn/ bốn dây to nhỏ theo vần Cung Thương” “Bốn dây như khóc như than”. “Bốn dây nhỏ máu năm đầu ngón tay”. Chữ “bốn dây” được khẳng định 3 lần trong Truyện Kiều.

Trong Truyện Kiều, có 4 lần Kiều chơi đàn tất cả, ngoài ra còn 4 lần khác thì Nguyễn Du chỉ nói qua.

Đầu tiên là do Kim Trọng yêu cầu:

“Rằng nghe nổi tiếng cầm đài

Nước non luống những lắng tai Chung, Kỳ”

Thuý Kiều – Kim Trọng

Lần hai cho Hoạn Thư và Thúc Sinh:

“Rằng Hoa nô đủ mọi tài,

Bản đàn thử dạo một bài chàng nghe”

Lần thứ ba đàn cho Hồ Tôn Hiến, đây là đoạn Kiều chơi đàn xúc động nhất, người chơi đàn đến “nhỏ máu năm đầu ngón tay” còn người nghe đàn thì rơi lệ:

“Lọt tai Hồ cũng nhăn mày rơi châu

Hỏi rằng: này khúc ở đâu?

Nghe ra muôn oán nghìn sầu lắm thay”

Hồ Tôn Hiến tuy chỉ là một quan võ, vậy mà cũng rất hiểu nhạc đàn, đến nỗi mê luôn cả nàng Kiều:

“Nghe càng đắm, ngắm càng say

Lạ cho mặt sắt cũng ngây vì tình”

Và cuối cùng lại là Kim Trọng yêu cầu nàng chơi đàn trong đêm tái hợp:

“Thong dong lại hỏi ngón đàn ngày xưa”

Ta để ý: Tất cả các lần chơi đàn của Kiều đều do người khác yêu cầu. Không thấy câu thơ nào nhắc đến Kiều chơi đàn một mình, kể cả những lúc buồn nhất. Tóm lại, người chơi đàn chỉ chơi khi có kẻ “tri âm” (hiểu âm nhạc)

Những kẻ Tri âm tiếng đàn của Kiều đó là:

Kim Trọng nghe đàn đầy cảm xúc:

“Khi tựa gối khi cúi đầu

Khi vò chín khúc khi chau đôi mày”

Cho tới Hoạn Thư, Thúc Sinh:

“Cùng trong một tiếng tơ đồng

Người ngoài cười nụ, người trong khóc thầm”

Và Hồ Tôn Hiến thì khóc như đã nói ở trên. Còn vì sao Kiều không một lần chơi đàn cho Từ Hải? Đơn giản Từ Hải chỉ là một anh võ biền, không có nhu cầu nghe đàn, vì vậy Từ Hải cũng không hề quan tâm hay yêu cầu nàng Kiều chơi đàn.

***

Qua Truyện Kiều, ta thấy người xưa đã trân trọng nhạc đàn, biết nghe, hiểu sâu sắc âm nhạc như thế nào. Điển tích Bá Nha – Chung tử Kỳ có thể nói là một điển tích độc nhất vô nhị về sự chơi (khí) nhạc và nghe (khí) nhạc của người Á Đông xưa.

Qua thơ của Nguyễn Du, trong Truyện Kiều và bài thơ chữ Hán “Long Thành Cầm giả ca” của ông, ta thấy chỉ có khí nhạc mới có thể diễn tả được: “Tiếng khoan như gió thoảng ngoài, tiếng mau sầm sập như trời đổ mưa” và cảnh ”…Hán Sở chiến trường, nghe ra tiếng sắt tiếng vàng chen nhau”. Và chỉ có khí nhạc mới có thể có những giai điệu“ Muôn oán nghìn sầu” khiến người nghe “Tan nát lòng”.

Ca khúc (nhất là ca khúc quần chúng) với cấu trúc đơn sơ vài ba chục nốt nhạc, với sự bó buộc của lời ca, và sự hạn chế diễn tấu, làm sao diễn tả nổi những tình cảm bao la như thế, vẽ nên những bức tranh âm thanh đa tầng phức hợp như thế.

Phải chăng Văn hoá, đạo đức, phong tục và thẩm mỹ của người Việt Nam hôm nay đã suy thoái và thụt lùi với chính cha ông chúng ta? Tôi muốn nói tới cái tinh thần của văn hoá cũng như nhiều thú chơi tao nhã cao siêu của người xưa.

***

Khí nhạc ngày nay đã được mở rộng và vô cùng phong phú với di sản âm nhạc của toàn thế giới. Đặc biệt là của dòng nhạc chuyên nghiệp châu Âu với tên tuổi các thiên tài đã trở thành tài sản chung của nhân loại như J.S,Bach, W.A.Mozart, L.v. Beethoven, F.Chopin, P.Tchaikovsky… cho tới các nhạc sỹ cận đại như C.Debussy, M.Ravel, B.Bartok, I.Stravinsky,vv… Và dòng nhạc này vẫn tiếp tục khám phá những điều mới lạ của nghệ thuật âm nhạc.

Beethoven (1770-1827)

Cùng với những tác phẩm bất hủ của họ là những nghệ sĩ biểu diễn lớn như Karajan, Horowitz, Oistrakh, Rostropovich, Kissin, Barenboim…vv và cả Đặng Thái Sơn của Việt Nam nữa.

Đặng Thái Sơn

Cả một kho tàng âm nhạc trí tuệ vô cùng phong phú và đa dạng, dễ dàng khám phá trong thời đại bùng nổ kỹ thuật số, mà ngày xưa chỉ tầng lớp quý tộc, tri thức mới có điều kiện tiếp cận. Hà cớ gì mà những người Việt nam chúng ta, nhất là giới trẻ được học hành và tầng lớp Tri thức, lại không trở thành những kẻ Tri âm của nền nghệ thuật ấy?  Như L.V.Beethoven từng nói: “Âm nhạc cao hơn mọi triết lý và mọi sự khôn ngoan”.

Vì sao Beethoven khẳng định như vậy?

Vì cuộc sống là bao la, nó chứa đựng tất cả các cách lý giải nó của hàng trăm thứ triết lý khác nhau. Mỗi thứ triết lý chỉ phản ánh một phần nhỏ của cuộc sống bao la này, như thầy bói xem voi mà thôi. Cuộc sống chứa đựng tất cả các triết lý chứ triết lý không thể chứa đựng được cuộc sống. Và chỉ có âm nhạc (tất nhiên không bao giờ là thứ âm nhạc của đám đông!) là bao la, là tiếng vọng của cõi bên kia nên nó cũng bao la như cuộc sống.

Chúng ta không phản đối nghệ thuật dành cho quần chúng số đông. Nhưng chỉ có thế thôi ư?  Hãy tỉnh táo hơn để nhìn sang các nước phát triển quanh ta: Nhật bản, Hàn quốc, Trung quốc thì đã đành, ngay cả Thái Lan, Singapo, Malayxia… Họ cũng chỉ mới đầu tư cho dòng nhạc trí tuệ này trên 20 năm thôi, (Việt Nam ta đến gần 60 năm!) nhưng họ đã tiến nhanh, và đã vượt chúng ta một khoảng cách khá xa. Nhìn vào bộ mặt của một đất nước, thì đó mới là điều để kiêu hãnh, chứ không phải là những dòng nhạc Pop, ca khúc quần chúng, cho dù nó có phát triển nhiều đến đâu đi chăng nữa. Dù nó có trở thành món hàng bán được bao nhiêu tiền đi chăng nữa!

“Nếu bạn cởi mở với điều tầm thường, bạn sẽ khép kín với điều cao cả. Và nếu bạn cởi mở với những điều cao cả thì bạn sẽ tự động khép kín với những điều tầm thường. Cho nên di chuyển về hướng nào đó chính là lựa chọn của bạn” (Osho).

Để kết bài viết này, tôi muốn nhắc lại điển tích nói lên sự gắn bó giữa Người sáng tạo và Người thưởng thức, hai mặt của một vấn đề: Bá Nha đã đập đàn khi Chung Tử Kỳ – kẻ tri âm, người thấu hiểu tiếng đàn của mình chết.

Sống ở đời,  ai cũng muốn có tri âm. Người tài lại càng khao khát hơn, dù chỉ là một kẻ tri âm…

 

 

Advertisements

Nhạc Tặc

“Nhạc tặc” tàn phá nhạc Việt
[02/07/2012 8:52:23]

Chưa lúc nào nghề đạo tặc lại “trúng mùa” như hiện nay. Nào là không tặc, hải tặc, lâm tặc, tin tặc, riêng ở nước ta có những “hàng độc” hơn như đinh tặc, cát tặc, si tặc, sưa tặc. Ngay trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, tặc cũng hoành hành. Xã hội càng lên án, chính quyền càng tìm giải pháp, thì tặc càng nhiều.
Loại tặc nghệ thuật hoạt động mạnh nhất, hiệu quả nhất và “bình yên vô sự” nhất chính là nhạc tặc. Không hiểu trước chúng tôi đã có ai dùng thuật ngữ này chưa, chỉ mong sao nó đừng lọt vào tầm ngắm của các nhà soạn tự điển âm nhạc Việt Nam vì đó là một khái niệm đáng hổ thẹn. Phải nói như vậy chứ không thì chẳng bao lâu nữa thuật ngữ này sẽ được phổ biến nhanh nhờ các phương tiện truyền thông như trong một game show TV về âm nhạc gần đây, chúng tôi đã giật mình khi nghe MC TB đọc một câu hỏi cho tiết mục “Tự điển Âm nhạc”: “5 nhân vật nữ nào đã từng lọt vào Top 5 của các kỳ thi Vietnam Idol?” rồi sau đó là: “5 nhân vật nam nào đã từng lọt vào Top 5 của các kỳ thi Vietnam Idol?”. Những khái niệm như thế có nên tồn tại trong tự điển âm nhạc?

Nhạc tặc là gì?

Nhạc tặc quốc tế

Tương tự như nhiều kiểu “tặc” khác, chúng tôi gọi nhạc tặc là kẻ lấy cắp sáng tác âm nhạc của người khác làm của mình. Hành động lấy cắp như vậy gọi là đạo nhạc. Ai cũng hiểu khái niệm này nhưng vấn đề là “lấy” đến mức độ nào thì trở thành “đạo”? Chúng ta cần tìm hiểu để tránh là một “Don Quixote”, nhìn cối xay nào cũng cho là kẻ thù!

Theo nhà soạn kịch Wilson Mizner người Mỹ (1876 – 1933), “Nếu bạn chép lại từ một tác giả, đó là ăn cắp ý. Nếu bạn sao chép từ hai tác giả, thì lại là nghiên cứu”. Trước đó, John Milton (1608-1674), nhà thơ người Anh cũng đã nói: “Sao chép ý tưởng của một người là ăn cắp. Sao chép của 2 người là nghiên cứu”. Tiểu thuyết gia Ái Nhĩ Lan (Ireland) George Moore (1852-1933) cụ thể hơn: “Lấy cái gì đó từ một người và làm cho nó tệ hơn thì gọi là đánh cắp, đạo ý tưởng”.

Đạo nhạc (music -plagiarism) là sử dụng hay bắt chước gần giống âm nhạc của tác giả khác nhưng lại giới thiệu nó như sản phẩm của mình. Để xác định việc đạo nhạc thường khó hơn xác định đạo văn. Ngày nay đạo nhạc xảy ra trên 2 bình diện – ý nhạc (giai điệu, motif) hoặc mẫu tương tự (sampling, lấy một phần bản thu âm của ca khúc này và dùng lại trong một ca khúc khác). Đó là quan niệm theo truyền thống thế giới chứ không như trường hợp sau đây. Ca khúc “Mưa” (sáng tác của Minh Vương) được chọn trao giải thưởng Bài Hát Việt tháng 7 năm 2008 nhưng sau đó bị nghi ngờ đạo nhạc ca khúc Nhật Aitai do ca sĩ Hàn Quốc nổi tiếng, Choi Dong Wook sáng tác và trình diễn. Sự giống nhau của hai ca khúc này đến 80%. Chủ tịch Hội dồng Nghệ thuật của BHV lúc đó, nhạc sĩ An Thuyên đã cho rằng: “Mặc dù hai ca khúc này có những chỗ giống nhau đáng kể nhưng sự lạm dụng này không vi phạm luật pháp vì hai ca khúc không có 12 nốt nhạc tương tự đi liền nhau theo như những quy định quốc tế”. Chúng tôi chưa tìm thấy ở đâu ra cái gọi là quy định quốc tế về luật 12 nốt này? Chẳng có quy định nào như vậy theo luật pháp quốc tế. Để xác định, chúng ta cần cân nhắc dựa trên nhiều yếu tố liên quan. Cần phải mời các chuyên gia về âm nhạc học để phân tích về tiết tấu, hòa âm, chuyển động giai điệu, v.v…Tổng số các nốt nhạc bị sao chép là một yếu tố liên quan nhưng không thể là yếu tố quyết định. Đây là vấn đề phán quyết của tòa án. (Mà ở Việt Nam tòa án còn bận nhiều việc khác quan trọng hơn là xử các vụ việc đạo nhạc, đạo văn!).

Thang âm có giới hạn trong một số lượng nốt nhạc nhất định ví dụ thang âm ngũ cung, thang âm 7 bậc diatonique,… Bên cạnh đó, khi sáng tác người ta thường dựa trên một số hình thức và thể loại đã được tiêu chuẩn hóa. Vì vậy hiện tượng đạo nhạc “tình cờ” hay “theo tiềm thức” là điều có thể xảy ra. Không hẳn cứ có một số nốt nhạc nào đó giống nhau thì kết luận đạo nhạc. Shostakovich chắc phải buồn cười khi có người cho rằng ông đã đạo nhạc giai điệu đầu tiên của ca khúc “We wish you a Merry Christmas” cho bản Prelude số 15, giọng Ré giáng trưởng của ông vì sự giống nhau rất rõ nét. Ranh giới giữa đạo nhạc “tình cờ” và đạo nhạc “có chủ đích” có khi rất mơ hồ. Năm 1971, George Harrison, một thành viên của The Beatles đã bị ban The Chiffons (ít nổi tiếnghơn) kiện vì đạo nhạc bài “He’s So Fine” (1963) của nhóm này thành bài “My Sweet Lord” (1970). Vụ án kéo dài gần 10 năm, cuối cùng Harrison đã bị kết án đạo nhạc “theo tiềm thức” và bị phạt đến 587.000 dollars. Trong lịch sử đạo nhạc (nếu có), George Harrison có lẽ chiếm ngôi đầu bảng vì dính dáng đến 5 vụ kiện. Sau đó, một thành viên nổi tiếng khác của Beatles, John Lennon cũng bị nhà xuất bản Big Seven Music Corp. (nơi sản xuất đĩa đơn cho Chuck Berry) kiện vì đã sử dụng một giai điệu lẫn ca từ của của Berry trong bài “You Can’t Catch Me” (1956) để dùng vào bài “Come Together” (1969). Lennon đã thua kiện và phải bồi thường bằng cách nhận lời thu âm 3 ca khúc khác của Big Seven trong album sau đó của ông. Năm 2005, nhạc sĩ sáng tác ca khúc của Bỉ, Salvatore Acquaviva đã thắng kiện ca sĩ Madonna vì tội ăn cắp 4 nhịp mở đầu chủ đề ca khúc “Ma vie fout le camp” của mình để dùng trong bài “Frozen” (bài top hit của Madonna năm 1998). Tòa án đã ra lệnh thu hồi tất cả đĩa CDcó bài Frozen của Madonna đang bán trên thị trường và cấm trình diễn ca khúc này trên các đài truyền hình và phát thanh toàn nước Bỉ.

Nhạc tặc tàn phá nhạc Việt

Vào internet chỉ cần gõ “Danh sách các bài hát nước ngoài bị ca sĩ Việt Nam đạo nhạc”, hoặc “Plagiarist plague in Vietnam” (Bệnh dịch đạo nhạc tại Việt Nam) là chúng ta phải nóng mặt vì có quá nhiều vụ đạo nhạc từ kiểu “hồn nhiên” đến “cướp trắng”. Ăn cắp từ nhạc Hàn và Hoa là nhiều nhất, rồi đến Nhật, Thái, Anh, Mỹ…Nhạc tặc ở Việt Nam “lì đòn” và hoạt động “có thương hiệu” như hải tặc Somalia vậy! Có lẽ người có công nhất trong việc xây dựng thương hiệu “nhạc tặc Việt” khiến giới truyền thông quốc tế phải chú ý đến là Bảo Thy. Chỉ riêng cô đã có đến gần 10 ca khúc đạo nhạc chưa kể nhiều clip ca nhạc khác, vượt qua cả George Harrison, xứng đáng là một nữ tướng khiến “cướp biển Caribbean” cũng phải nể mặt. Có bản lãnh của một “tặc tướng” như vậy nên cô mới dám lên tiếng phản bác nghi án đạo clip ca nhạc mà báo Hàn Quốc mới đưa ra và được báo Tuổi Trẻ ngày 5/6/2012 thông tin. Ngoài ra còn một danh sách có từ năm 2004, liệt kê 70 ca khúc bị nghi đạo nhạc, kèm theo một CD mang tên “101 % copy-cover 2004”. Trong các danh sách này có gần hết những sao nhạc Việt (từ người sáng tác đến ca sĩ, từ sao thật đến sao…xẹt) như: Quốc Bảo, Võ Thiện Thanh, Vĩnh Tâm, Phương Uyên, Mỹ Tâm, Đoan Trang, Hồng Ngọc, Phương Thanh, Hồ Ngọc Hà, Lam Trường, Ngô Thanh Vân, nhóm Mây Trắng, Thanh Thảo, Phạm Thanh Thảo, Tim, Trần Tâm, Trà My, Nguyên Vũ, Quang Hà, Quang Huy, Ưng Hoàng Phúc. v.v…Vậy mà nhạc sĩ Lê Nam, đại diện Cục Nghệ thuật Biểu diễn lúc bấy giờ đã nhận xét “Quả nhiên có nhiều ca khúc Việt Nam giống đến 80-90% giai điệu của bài hát nước ngoài. Tuy nhiên điều này chưa thể kết luận “ai đạo của ai”. Ô hay, một nhận xét “hồn nhiên” đến đáng “ngạc nhiên”. Chả thế mà nghề nhạc tặc vẫn cứ “ăn nên làm ra”. Nói cho công bằng, các vị có trách nhiệm ấy có đưa ra giải pháp tương đối tích cực: “Yêu cầu đài phát thanh, đài truyền hình trên 64 tỉnh thành không dàn dựng, không phát sóng những ca khúc copy. Không có đất để tồn tại, những ca khúc này sẽ dần bị lãng quên, bị chết”. Nhưng thực tế, nhiều sản phẩm “đạo” vẫn được phát sóng “vô tư”, nhiều “tặc” vẫn ngang nhiên tung hoành.Đảo vòng qua một số ca khúc thuộc loại nghi án, chúng tôi tổng kết được một số “thủ pháp đạo nhạc” phổ biến của các nhạc tặc Việt Nam áp dụng từ trước đến nay, theo mức tinh vi tăng dần như sau:

1/. Lập lờ về tên tác giả chính thức: Trong phim truyền hình “Mùi Ngò Gai”, nhạc phim mở đầu là ca khúc Saldaga của Jang So Young với lời Việt của Nguyễn Tuấn Khanh nhưng lại được ghi: “Âm nhạc: Jang So Young, Nguyễn Tuấn Khanh” cứ y như rằng cả hai là đồng tác giả vậy.

2/. Cố tình bỏ tên tác giả gốc đi mặc dù không khó khăn gì để có được thông tin. Lúc này, các nhạc tặc dùng chiêu “Nhạc ngoại quốc”, “Nhạc Nhật”, “Nhạc Hoa”, “Nhạc: sưu tầm”, v.v…Như trường hợp ca khúc “Depend on you” (Ayumi Hamasaki) có thông tin phổ biến khắp trên mạng nhưng khi Mỹ Tâm hát bản lời Việt “Ban Mai Tình Yêu” thì có nơi ghi xuất xứ là: “Sáng tác: Trung Nghĩa”, có nơi ghi “Nhạc Nhật, Lời Việt: Trung Nghĩa”.

3/. Sao chép những ca khúc ít người biết tới, những tác giả ít nổi tiếng. Cách này có vẻ an tòan hơn. Nếu có ai phát hiện thì mọi thứ cũng đã nguội rồi. Tuy nhiên đối với những nhạc tặc dày…mặt hay dày dạn, có “thương hiệu quốc tế” thì họ không cần dùng thủ pháp này. Đó là trường hợp Bảo Thy ra tay “đạo” bài hit nổi tiếng “We belong together” của Mariah Carey để thành “Ngày buồn nhất” của mình.

4/. Đảo ngược cấu trúc: dùng phiên khúc của bản gốc làm điệp khúc của bản “đạo”; có thể áp dụng thêm một chút biến tấu cho phần “đạo” không giống bản gốc một cách lộ liễu.

5/. Cướp cả chì lẫn chài. Đó là trường hợp nhạc tặc Hồ Ngọc Hà đạo nhạc bài “Red Blooded Woman” của Kylie Minogue để thành ca khúc “Thêm một lần vỡ tan” của mình. Ở đó không chỉ giai điệu mà cả phần nhạc beat cũng bị bê nguyên xi vào. Cô này còn cho thấy “kinh nghiệm dày…mặt” đến độ đem trình bày trong chương trình “Âm nhạc của tôi” (11/2008) một bài không phải của mình!

6/. Chiêu cao cấp: Ca khúc Objection (Tango) là một ca khúc Latin đầu tiên được Shakira sáng tác bằng tiếng Anh nên ở nhiều nơi chỉ ghi: “Shakira – Lyrics”. Khi Đoan Trang sử dụng nguyên xi (gồm cả giai điệu lẫn nhạc đệm) bài này với lời Việt của mình thì ghi “Tango – Đoan Trang – Lyrics”. Ai muốn hiểu sao cũng được!

Khi “phi vụ” bị bại lộ, phản ứng chung của các “nhạc tặc “Việt là quy tắc “3 không”: không nghe, không thấy, không trả lời. Ví dụ trường hợp nhà báo Trần Nhật Vy đã từng nêu và dẫn chứng trường hợp ca khúc Ước gì của Võ Thiện Thanh thành công qua giọng ca Mỹ Tâm nhưng thực chất giống đến một cách đáng ngờ so với tiểu phẩm piano Night Prayer của pianist Mỹ, Jim Brickman. Khi anh tìm cách liên lạc bằng phone thì điện thoại của Võ Thiện Thanh luôn tắt hoặc bận. Rồi mọi thứ sẽ phải qua đi. Chẳng có biện pháp nào để chế tài họ. Đó là quy tắc vàng cho sự an tòan. Mà chế tài, xử phạt làm gì? Xét cho cùng, các nhạc tặc Việt đã và đang góp phần nhanh chóng và hiệu quả để xây dựng một thương hiệu Việt trên nhạc trường quốc tế kia mà! Nhạc tặc không tàn phá Nhạc Việt vì có người còn gọi họ là các nghệ sĩ của âm nhạc đương đại Việt Nam. Chỉ có điều đây là nền âm nhạc theo phong cách Somalia!

Nguyễn Bách

Trọc Phú

Nguyễn Quang Lập

Mình về quê, cô em họ nói tối nay nhà hát Thị xã có chương trình ca nhạc của nhạc sĩ Tinh Tuý, có giấy mời đây, anh có đi không. Chẳng biết Tinh Tuý là ai. Hồi này các nhạc sĩ trẻ nổi lên cũng nhiều, sáng tác như điên nghe không kịp, toàn những bài na ná nhau, hết nhại Phú Quang sang nhại Ngọc Đại, ca từ hoặc rỗng toếch hoặc nhẹ tênh, chán ốm. Định bụng không đi. Cô em họ nói nhạc sĩ Tinh Tuý nói ông quen anh đấy, hình như học với anh. Cái tên nghe lạ hoắc, quen thân hồi nào nhỉ?

Ừ thôi thì đi. Tới nơi thấy đông nghịt, vé 180.000 đồng mà đông nghịt. Cô em họ cười rích rích, nói giá vé đề cho oai, thực ra toàn giấy mời. Mình cười, nói ừ, thì mời mà người ta đi cho đông thế này cũng là tốt rồi. Cô em lại cười rích rích, nói phải tổ chức mời, lôi kéo mọi người vào mới được như vậy, ai mời được một người đi thì được thưởng 10 ngàn. Mình ngạc nhiên nói có chuyện đó a? Nó bảo ông Tinh Tuý thiếu gì tiền. Mình trợn mắt hỏi thật a, nó gật gật, nói em mời được 6 chục người, 600 ngàn khoẻ re, ke ke ke.
Hoá ra là thằng Tuỵ học lớp 7 với mình, nó là Phạm Tuỵ, sao giờ nảy nòi đổi tên là Phạm Tinh Tuý không biết. Thằng Tuỵ không dốt nhưng lười, học hết lớp 7 thì bỏ, lêu bêu ba bốn năm trời, chẳng chịu làm việc gì, nhà nó cãi nhau ỏm tỏi vì nó. Nó mê con Thủy lắm, rình con Thuỷ tắm suốt. Một hôm thấy nó di chân trên cát đi một hình vẽ to đùng, mình hỏi vẽ chi rứa? Nó nói bướm con Thuỷ. Vẽ xong, nó ngồi lọt thỏm vào đấy, tay bó gối mắt nhìn đăm chiêu, nói cho tao lấy con Thuỷ thì sai tao ăn bát cứt tao cũng ăn. Mình hỏi cứt nác có ăn không, nó nói ăn.
Hôm con Thuỷ cưới chồng, thằng Tuỵ uống rượu say cứ ép bên tường hồi nhà con Thuỷ, sát ngay phòng ngủ vợ chồng Thuỷ dập liên tục, ở quê gọi là nắt gió. Con Thuỷ đi đâu nó cũng đứng dạng háng chặn lại, chim võng trong quần nói chồng Thuỷ có bằng con cu của tui không mà chê tui hử!
Thấy phiền quá, chú nó xin cho một chân làm hậu đài đoàn văn công tỉnh, đuổi nó đi cho khuất mắt con Thuỷ. Thằng Tuỵ thích lắm, ai hỏi làm đâu, nó cười cười ra cái vẻ khiêm tốn, nói làm ở đoàn văn công, phụ trách hậu đài. Ít ai biết việc của nó là kéo dây, mắc đèn, khuân vác bục bệ, nghe nói phụ trách hậu đài là oách rồi, lương tháng năm đồng ba cọc, bù lại gái gú có dùng, cũng phởn.
Thằng Tuỵ to đen như con gấu, mỗi tối biểu diễn, nó cứ lởn vởn quanh khu hoá trang, các cô nhờ nó khi thì lấy cái này, khi thì lấy cái kia, rồi nhờ cột cái tóc, sửa cái giày.. nó vui vẻ làm hết thảy. Thỉnh thoảng nó lại véo cái, vuốt cái… loanh quanh thế nào nó kiếm được ối cô. Hồi mình ở tỉnh, nó chuyên kể các nàng ế chồng, các em trẻ ngứa nghề, các bà nạ dòng chồng già, mất sức chiến đấu đều vào tay nó cả. Nó kể một hôm ông trưởng đoàn nghi nó tằng tịu với vợ ông, định đuổi đi, chưa kịp mở mồm vợ ông đã cho một vả rụng hai cái răng cửa. Từ đó nó được chiều chuộng nâng đỡ, uy quyền ra phết.
Đến đoàn văn công hỏi gặp anh Tuỵ, thế nào cũng có người vồn vã, nói dạ đây dạ đây, anh chờ cho chút. Rồi hộc tốc đi tìm, tất tả ngược xuôi, y chang thằng Tụy là lãnh đạo.Thằng Tuỵ cười, nói tao dưới một người trên muôn vạn người, khác gì phó đòan, thằng phó đoàn lơ mơ tao cách chức, khe khe khe .
Năm 1985 đoàn văn công vào diễn cho xí nghiệp đông lạnh, ông giám đốc phấn khởi lắm, nói tặng anh em đoàn văn công tỉnh rẻo đất của xí nghiệp làm quà. Đó là rẻo đất thừa, bùn lầy, rác rưởi nằm ngoài khuôn viên xí nghiệp, ông cho ai trong xí nghiệp cũng chẳng lấy, nên cho đoàn văn công. Mọi người ra nhìn rẻo đất chừng vài ngàn mét đất ai cũng ngán ngẩm, bỉu môi không lấy. Thằng Tuỵ nói mọi người không lấy tui lấy, tui làm mấy ao nuôi cá chơi.
Thằng Tuỵ lấy xong bỏ đấy cả chục năm chẳng làm gì, đụng đến ngày Thị xã lên thành phố, qui hoạch thay đổi, giá đất lên ầm ầm, mấy ngàn mét đất của thằng Tuỵ thành tiền tỉ. Nó lại khéo mua đi bán lại đất đai, chỉ vài năm sau nó thành tỉ phú, tiền nhiều như quân Nguyên. Nó mặc nhiên thành ông lớn trong tỉnh, gặp nó ai ai cũng một anh hai anh, tuyệt không ai dám gọi nó bằng thằng. Nó thường nhậu nhẹt đàm đạo với các quan chức trong tỉnh, hễ nó nói câu gì cũng được khen giỏi, có đầu óc, tầm chiến lược gia, nghe ù tai. Bây giờ nó là nhạc sĩ Tinh Tuý, nổi tiếng khắp tỉnh, bài hát thì chẳng ai nhớ nhưng tên nó cứ nổi như cồn.
Mình nghĩ mãi không ra làm sao một lúc nó có thể làm được món nghệ thuật cao sang kia, trong khi một nốt nhạc bẻ đôi cũng không biết. Hồi lớp 3, cô giáo tập bài Giải phóng miền Nam, hát đi hát lại cả trăm lần, ai cũng thuộc, cô giáo gọi nó đứng lên hát. Bài hát như mắc ngang họng, nó cố khạc ra, hát giải phóng miền Nam, chúng ta cùng quyết quyết quyết… Mọi người cười, nó lườm đe mọi người, nói cười cu tao.Rồi trương gân búng má cố rặn ra, hát giải phóng miền Nam chúng ta cùng bước bước bước…
Thế mà bây giờ nó đã thành nhạc sĩ Tinh Tuý, thất kinh.
Đêm ca nhạc tưng bừng, thằng Tuỵ khiêm tốn ra cúi chào, vẻ mệt mỏi trước hư danh. Các cô gái chạy ào ra tranh nhau tặng hoa, trong đó cô em họ mình. Cô em họ nói phải tranh nhau tặng hoa thì mới được thưởng, nếu lên chậm, rời rạc thì một xu cũng không có.
Có đến bốn, năm cái máy quay ti vi, ông nào ông nấy mặt mày nghiêm trọng, lật đật ngược xuôi khắp khán phòng. Mình ngạc nhiên thấy mấy ông lớn nghệ thuật trong tỉnh, dù đã già nhưng danh tiếng vang lừng đều có mặt trên sấn khấu, người thì hát bài hát của thằng Tuỵ, người thì phát biểu ca ngợi nó, nói Tinh Tuý một phát hiện mới, Tinh Tuý một tài năng tiềm ẩn vừa được khám phá…oách kinh.
Anh Hào Hoa nói tao nói Tinh Tuý một tài năng, thằng Tuỵ bỏ bì có 5 trăm, ông Xốc Tới nói Tinh Tuý một tài năng lớn, nó bỏ bì cho hai triệu, được rồi lần sau tao nói Tinh Tuý một thiên tài xem nó bỏ bì tao bao nhiêu.
Hết chương trình, mình tìm gặp nó bắt tay, nói chào thiên tài Tinh Tuý. Nó cười rỉ tai, nói thiên cái đầu b., chơi ngông tốn tiền bỏ mẹ, khơ khơ khơ. Một người đàn ông già thâm thấp đi đến, vẻ khóm róm, nói dạ thưa anh mời anh lên xe. Thằng Tuỵ vỗ vai người này, nói anh Khái. chồng cô Thuỷ, chánh văn phòng công ty tôi. Mình à và bắt tay, ông Khái khom người hai tay nắm tay mình, gập cái đầu thiệt lẹ, rồi lón thón chạy về chiếc Mezcerdez đang chờ, mở sẵn cửa. Mình lên xe cùng thằng Tuỵ, ông lại khom người kính cẩn, gập cái đầu thiệt lẹ, nói dạ các anh đi. Mình hỏi thằng Tuỵ đi đâu? Nó bảo qua chỗ này nghe tụi nó nịnh tao chút, rồi hai thằng mình ngồi với nhau.
Đến nhà hàng, cả trăm người đang chờ, đủ mặt cả: văn nghệ sĩ, quan chức trong tỉnh và các ca sĩ phục vụ đêm nhạc, nhiều nhất là các nhà thơ. Thằng Tuỵ bắt tay, nhận hoa, vỗ vai người này, cụng ly người kia, nói cười ha hả. Thằng Tuỵ đi đến đâu ti vi chạy rật rật theo đấy. Ai cũng nói đêm nhạc thành công, bài này hay, bài kia sâu sắc, hiếm có ai đa tài như Tinh Tuý. Nhà thơ Hoài Ân nói may trời có mắt, tỉnh mình có Tinh Tuý, không thì nỏ biết lấy chi mà tự hào. Mấy người nói đúng đúng, giả sử Tinh Tuý không sinh ra ở đây có phải tỉnh mình trơ mép không. Mấy người lại nói đúng đúng, không có Tinh Tuý tụi mình bốc cát mà ăn. Mấy người lại nói
đúng đúng, đừng nói cát, cứt cũng không có mà ăn.
Thằng Tuỵ nhận những lời khen có vẻ như miễn cưỡng, lấy lệ. Nụ cười khiêm tốn lấy lòng người khen, chắc là được rèn dũa nhiều, rất chuẩn. Nó vui vẻ nâng cốc, nói giờ tôi có việc phải đi, không vui được với anh em, rất mong thông cảm. Mọi ngươì cứ nhậu thoải mái, nhậu đến sáng cho vui. Chồng cô Thủy lón thón cầm xấp phông bì đưa từng người một, kèm theo một chai rượu xịn, ông gập lưng đưa phong bì, gập lưng đưa chai rượu, lại gập lưng chào rồi lón thón chạy sang ngươì khác, cứ thế cả trăm người. Nhìn ông cứ thương thương.
Thằng Tuỵ nói anh em mình biết nhau rồi, nói thiệt nhạc của tao đếch đâu. Tao soạn lời, thằng Khái phổ nhạc, nó lấy tiền, tao lấy tên, rứa thôi. Mình nói ông không làm nhạc thì người ta giết ông à? Nó cười khì, nói bây giờ phải nhà nọ nhà kia chút làm ăn mới dễ, tiến sĩ thạc sĩ bây giờ mất giá, thèm vào. Tao vốn ở văn công, chọn cái món nhạc là dễ nhất, tiếng tăm mau nổi, gái gú cũng dễ kiếm, cứ véo von mấy điệu dân ca quen tai là nức nở hết lượt.
Mình nói ông đúng là thiên tài. Nó cười ha hả, nói tao không thiên tài thì thằng nào thiên tài đây. Mình nói thế mà tôi tưởng ông trọc phú. Nó cười khe khe khe, nói trọc phú hết lượt, mình tao à. Mình lại theo thằng Tuỵ lên xe đi ra bờ biển với nó. Mình nói ông mời cả trăm người nhậu đến sáng, tốn cả đống tiền, không tiếc à? Nó bảo lo chi, nhận xong phong bì, chai rượu chúng nó cút cả đó mà.
Xe ra bờ biển, thằng Tụy. vừa xuống xe, bà chủ quán lật đật chạy ra kêu một tiếng ôi anh ngọt lịm, rồi chạy lui mời anh ra đây, mời anh ra đây. Nhìn cái dáng chạy lui của bà, mắt sớn sác, miệng cười gượng, vú sệ rung bần bật, thấy tức cười.
Một cái chòi vắng, nằm nghiêng bờ cát, ở giữa những cây phi lao mắc đèn xanh đỏ mờ ảo dưới trăng rất đẹp. Mình vừa bước vào đã thấy Thuỷ. Cô bận bộ đồ nền nã, sang trọng, chìa bàn tay thon dài đeo hai nhẫn mặt ngọc nói chào Lập, lâu ngày quá hè. Thằng Tuỵ ôm vai Thuỷ, nói đây là vợ thằng Khái nhưng là bồ của tôi. Nó rỉ tai mình, nói tao chơi gái nhiều, chưa thấy con nào hay như con này, lông nó rẽ ngôi, hai xoáy, giống y chang đầu bố vợ tao, khơ khơ khơ .
Hôm sau mình ra Hà Nội, chỉ con Thuỷ đến, nó đưa gói quà thằng Tuỵ cho mình, nói anh Tinh Tuý bận tiếp khách sở không ra được. Mình nói họp gì họp khiếp thế. Thuỷ cười khẩy, nói họp chi mô, thấy anh Tinh Tuý có chút tiền chúng đeo anh suốt ngày, tệ lắm.
Mình nói không ngờ cuối cùng hai bạn lại yêu nhau. Thuỷ nói Lập đừng nghĩ mình lăng nhăng, anh Tinh Tuý tâm hồn như rứa ai mà không yêu.